گلستان سعدی

Saadi’s Golestan

در چه زمانی گلستان نوشته شد؟

سعدی در سال 656 هجری قمری / 1258 میلادی، یعنی چند ماه پس از به

پایان رساندن نوشتار بوستان خود، به تنظیم یادداشت های منثور خود دست

زد و در مدت کوتاهی به این یادداشت ها که می بایست پرآوازه ترین کتاب

نثر فارسی باشد، و ادب و زبان فارسی را سده های متمادی زیر تأثیر خود

بگیرد، صورت تصنیف داد و گلستان نام نهاد.

 

شیوه نوشتن گلستان چگونه است؟

نثر این نوشتار  صورت تکامل یافته نثر فنی و شیوه مقاله نویسی

نویسندگان پیشین بود که آن را نثر مسجع نامیده اند؛ یعنی نثری است که

گوشه چشمی نیز بر شعر دارد و گاه از شعر نیز فراتر می رود. این شیوه

کار سعدی است که باریک ترین اندیشه را در قالب های محکم و زیبا، و

به ظاهر آسان می ریزد تا کلام خویش را جاودانی سازد.

زیبایی سبک نگارش گلستان، آنچنان در پهنه ادب پارسی به جلوه گری

پرداخته که بسیاری را به دام تقلید از آن کشانده است. و دریغا که

تقلیدکنندگان گلستان، در این راه، بیهوده چه بسیار شب ها را به صبح

رسانیده اند. در میان تقلیدکنندگان معتبر سعدی، می توان جامی آفریننده

بهارستان، قاآنی آفریننده پریشان و همچنین قائم مقام را نام برد که در

صفحه هایی از منشآت، به نظر می رسد که از عهده نیز برآمده است.

 

زمینه ی  گلستان چیست؟

ساختار بیشتر باب ها را حکایت تشکیل می دهد. شعرهای فارسی و عربی

و نیز آیه ها، حدیث ها، خبرها و مثل ها در جای جای آن گنجانیده شده است.

علاوه بر حکایت ها، سخنان حکمت آمیز و لطیفه های نغز و ظریف، که

نویسنده در طول عمر خود شنیده یا از عبرت اندوزی ها و تجربه های خود

گفته، نیز به خصوص باب هشتم را آراسته است.

گلستان با وجود حجم اندکش از جهت تنوع موضوع دامنه وسیعی دارد.

سعدی از همه چیز سخن می گوید. اختصاص آن به هشت باب، دال بر آن

نیست که نویسنده فقط در موضوع عناوین باب ها سخن رانده است. از

تمایلات پست آدمی تا صفات متعالی انسانی، موضوع گلستان است.

از این رو، برخلاف بوستان که دنیایی آرمانی را به نمایش  گذاشته، این

نوشتار سعدی، زشتی ها و پلیدی ها را در کنار زیبایی ها نشان می دهد و

سندی است از زندگی و شیوه اندیشگی و رفتار مردم آن دوره.

این است که اخلاق در گلستان مفهوم اصطلاحی پیدا می کند و تنها به

معنی مثبت آن نیست. از رفتار ماکیاولی نیز که نوعی اخلاق است،

می توان در گلستان نمونه هایی یافت.

گلستان را رویهمرفته می توان نوشته ای سیاسی، اجتماعی و اخلاقی

نام نهاد که شاعر خود هر زمان از میان سطور آن قد بر می افرازد و

عقیده خویش را در هر بابی بیان  می کند و گاهی نیز آنچه را که امکان

نداشته از قول خود ابراز کند، توسط یکی از شخصیت های نوشته، به

خواننده پیام داده است.

 

اهمیت و ارزش گلستان در چیست؟

گلستان یکی از درخشان ترین و استادانه ترین نمونه های نثر پارسی است

که پس از گذشت سده های پشت سر هم، هنوز نوشته ای که از حیث فنی و

دارندگی سخن، یارای برابری با آن را داشته باشد، خلق نشده است.

در این خصوص باید گفت، آنچه به گلستان ارزش داده و آن را پرآوازه

ساخته، نه محتوای حکایت ها، بلکه مهارت نویسنده در پرداخت نثر و القا

بالاترین درجه رسانندگی و بلاغ به واژه ها و جمله ها می باشد.

بطور کلی امتیاز گلستان را بر کتاب های مشابه، چنان که

ملک الشعرای بهار، در جلد سوم نوشتار سبک شناسی برشمرده است،

می توان از جمله در ویژگی های زیر جستجو کرد:

1 – ترتیب و تناسب: سعدی باب های هشتگانه گلستان را طوری ترتیب

داده است که هر یک به دیگری مدد می رساند و به سبب تنوع مقاله ها،

خواننده رفع خستگی می کند. در آغاز کتاب از سیرت پادشاهان سخن رفته

است، بی فاصله در اخلاق درویشان بذله ها و

کنایه هایی بر ضدّ درویشان پرخوار و کم کار به کار برده و نیز درویشان را

به صبر و تحمل و بخایش و بی طمعی اندرز داده است. در میان کتاب از

عشق و جوانی که موضوعی است جالب توجه شاه و گدا سخن می گوید.

فضیلت قناعت و خاموشی را نیز برای تسلیت فقیران و مصلحت امیران

می گنجاند. در اواخر کتاب جدال سعدی با مدّعی را پیش آورده و خود نقش

حامی اغنیا و ثروتمندان را بر عهده گرفته و به مدّعی که هوادار  درویشان

و فقیران است، پاسخ گفته و سرانجام موضوع را با نصیحت به هر دو 

گروه، از  زبان قاضی به پایان برده است. پایان بخش کتاب سخنان زیبای

حکیمانه ای است حاوی نصیحت های ضروری که اصل مقصود و عمده

مرام سعدی است.

ملک الشعرا بهار می افزاید: باید انصاف داد که از این مرتب تر و

مناسب تر تا امروز کتابی تألیف نشده است.

2 – آهنگ کلمات: در نثر فنی قدیم گاهی کلمات و عبارات دارای آهنگ

هستند و مانند لخت های شعر، موزون می نمایند. این معنی بطور طبیعی

در هر نثری که از لحاظ فصاحت و بلاغت از طبعی وقاد تراوش کند، دور

نیست و حتی در قرآن مجید نیز می بینیم که بعضی آیه ها موزون برآمده

است.

در گلستان، سعدی گویا تعمّد داشته است که عبارات را موزون در بیاورد.

مانند اینکه در  حکایت نیکی و بدی، بسیاری از عبارات موزون است،

چنانکه:

به کشتی در = مفاعیلن

در پی ما غرق شد = مفتعلن فاعلن

به گردابی در افتادند = مفاعیلن مفاعیلن

برخی از فقرات از جهت وزن می تواند مصراعی کامل باشد. چنانکه:

یکی از پادشاهان عابدی را = مفاعیلن مفاعیلن فعولن

3 – ایجاز و اختصار: یکی دیگر از ویژگی های مهم گلستان، اختصار و

ایجاز است. بنیاد زبان فارسی باستان و فارسی میانه بر ایجاز بوده است.

چنانکه پادشاهان ایرانی دبیران را همواره به مراعات ایجاز وصیّت

می کرده اند. در عصر اسلامی نیز بنیان نوشته استادان قدیم زبان فارسی

بر ایجاز بوده است؛ ولی از قرن پنجم و ششم هجری به عللی که در

تواریخ ادبیات خوانده شده، جمله ها طولانی گردید و آوردن مترادف ها

متداول شد و درازنویسی، زبان فارسی را به ورطه ابتذال افکند، با این

همه سعدی تحت تأثیر جریان  زمانه قرار نگرفت. قریحه تابناک او، رسم

معاصر را زیر پای نهاد و رسوم پیشینیان را  یک باره زنده کرد و ایجاز را

با آرایش لفظ و شیوایی و رسایی گفتار همراه ساخت؛ چنانکه اگر از

عباراتش کلمه ای برداریم، کلام از قاعده و معنی از رونق می افتد.

4 – رعایت سادگی و ترک واژه های دشوار: آنان که با نوشتارهای دوره

سعدی آشنا هستند، می دانند در قرنی که سعدی در آن می زیسته چه

واژه های غریب از عربی و مغولی وارد زبان فارسی شده بود، همان

واژه هایی که خود سعدی نیز در مجالس پنجگانه، از آوردن آنها

خودداری نکرده است، ولی در گلستان یکی از آن الفاظ  و ترکیبات به

کار برده نشده و از واژه های مغولی نیز  سرتاسر تاریخ وصّاف و سایر

 تاریخ های آن دوره پُر از آن است، جز یکی دو لفظ که گویا فارسی

نداشته، چیزی نیاورده و نیز از الفاظ دشوار عربی یا فارسی یکی هم به

کار نبرده است.

5 – مراعات تناسب نظم و نثر: غیر از کلیله و دمنه که تا حدی این رعایت

در آن شده است، بر سایر کتاب های ادبی از این جهت می توان خرده

گرفت؛ در حالیکه  سعدی در این زمینه بهتر از همه از عهده برآمده است و

بخصوص لطف کار  او در این است که در هر مورد از دو ال سه بیت بیشتر

نیاورده، مگر آنکه بعد از قطعه فارسی، بیتی عربی  نهاده و بعد از بیت

عربی، باز قطعه فارسی جای داده و مانند خال و خط و جعد و طرّه، صورت

هر حکایت را به نثر و نظم چنان آراسته است که هیچ یک نپذیرد ز دیگری

نقصان.

ملک الشعرای بهار علاوه بر موارد پنجگانه که به اختصار بیان شد، برتری

ضروری بر غیرضروری، یعنی این که سعدی کتاب را با روح دنیایی نوشته

و از گرایش مطلق به زهد و ترک و تجرّد و عزلت که مرسوم عهد اوست،

خودداری ورزیده و مراعات حال خواننده، که نوشنار را طوری ساخته که

خواننده را خسته نمی کند و نیز رعایت نزاکت و ادب را از امتیازات دیگر

گلستان دانسته است.

باب های گلستان چیست؟

 

باب های گلستان تا حدودی همانند بوستان است. این نوشتار سعدی دارای یک دیباچه و

هشت باب است که به ترتیب عبارتند از:

باب اول – در سیرت پادشاهان

باب دوم – در اخلاق درویشان

باب سوم – در فضیلت قناعت

باب چهارم – در فواید خاموشی

باب پنجم – در عشق و جوانی

باب ششم – در ضعف و پیری

باب هفتم – در تأثیر تربیت

باب هشتم – در آداب صحبت

و یک خاتمه در پایان باب هشتم می باشد.

 

دانستنی:

 

1 – معنی واژه ها:

 

وقاد: روشن روان / روشن ضمیر

 

برگرفته از:

 

1 – نوشتار: برگزیده ای از گلستان سعدی

نوشته: کاوه گوهرین

2 – نوشتار: گزینه گلستان سعدی

نوشته: حسن انوری

 

:زمینه نوشته پیوسته پیشین

:زمینه نوشته پیوسته دیگر